KHI BẠN LÀ HỌA SĨ VĨ ĐẠI NHẤT TRÊN KHUNG TOAN ĐỜI MÌNH
Vào một ngày trời xanh nắng đẹp nào đó, khi chúng ta ngồi lại gần nhau. Cầm tách trà ấm, cùng ngắm mây bay và những đóa hồng nở rộ rực rỡ. Có lẽ chúng ta sẽ có nhiều thứ để nói hơn là những định nghĩa khô khan.
Hôm nay, có một bạn học viên nhắn cho Na: Na ơi, Hiện sinh là gì thế? Tôi search Google đọc hoài mà không hiểu.
Thiệt ra, Na cũng chỉ là một người lữ hành trên con đường học hỏi. Ngôn từ đôi khi quá chật chội để diễn đạt trọn vẹn những tầng triết lý sâu xa. Qua thời gian, khi học đủ nhiều và chiêm nghiệm đủ sâu, có lẽ cách Na hiểu sẽ lại khác. Nhưng trong khuôn khổ cái hiểu của hiện tại. Na muốn viết một chút để dành tặng bạn. Một góc nhìn thật dung dị về hai chữ Hiện sinh.
HIỆN HỮU CÓ TRƯỚC BẢN CHẤT: BẠN KHÔNG PHẢI LÀ CHIẾC GHẾ ĐƯỢC ĐÓNG SẴN
BẢN CHẤT ĐỊNH SẴN CỦA VẠN VẬT HỮU HÌNH
Hãy nhìn ra ngoài cửa sổ kia, nơi có một hòn đá đang nằm im lìm dưới ánh nắng mùa hè. Hòn đá đó, từ khi sinh ra cho đến khi vỡ tan thành cát bụi. Nó mãi mãi chỉ là một hòn đá. Nó không thể chọn trở thành một bông hoa hay một con chim. Bởi bản chất của nó đã được định sẵn bởi bàn tay của tự nhiên.
ĐẶC QUYỀN TỰ ĐỊNH HÌNH CỦA MỘT CON NGƯỜI
Nhưng bạn thì khác hoàn toàn.
Triết học hiện sinh bắt đầu từ một sự thật giản đơn nhưng chấn động. Bạn sinh ra như một tờ giấy trắng. Không có bất kỳ bản hướng dẫn sử dụng nào đính kèm khi chào đời.
Bạn không phải là một chiếc điện thoại được sản xuất ra để nghe gọi. Cũng chẳng phải là một cái ghế được đóng ra để ngồi. Bạn hiện hữu trước, bạn xuất hiện trên cuộc đời này như một thực thể trống rỗng. Rồi sau đó, bằng từng lựa chọn của chính mình, bạn mới tự định hình bản chất của bản thân. Từ việc sáng nay bạn chọn uống trà hay cà phê, cho đến việc bạn quyết định yêu ai. Dấn thân vào sự nghiệp nào hay đối diện với nghịch cảnh ra sao… Chính bạn, chứ không phải ai khác, đang tự tay vẽ nên dung mạo linh hồn mình.
Các triết gia gọi đó là trạng thái: Hiện hữu có trước bản chất.
TIẾNG THÉT GIỮA ĐỐNG ĐỔ NÁT: BỐI CẢNH RA ĐỜI CỦA MỘT HỆ TƯ TƯỞNG
SỰ SỤP ĐỔ CỦA NIỀM TIN VÀO LÝ TRÍ TỐI THƯỢNG
Để hiểu tại sao tư duy này lại có sức lay động mạnh mẽ đến thế. Ta cần nhìn vào mảnh đất mà nó đã nảy mầm. Triết học hiện sinh không ra đời từ những phòng trà yên ả. Mà trỗi dậy từ chính đống đổ nát, mùi thuốc súng và máu của hai cuộc Thế chiến ở thế kỷ trước.
Trước đó, nhân loại từng ngây thơ tin rằng lý trí, khoa học và các hệ thống tôn giáo, triết học đồ sộ sẽ đưa con người đến thiên đường của sự tiến bộ. Thế nhưng, khi những cuộc tàn sát hàng loạt diễn ra ngay giữa lòng văn minh. Con người bỗng rơi vào trạng thái hụt hẫng và khủng hoảng niềm tin kinh khủng.
SỰ TRỖI DẬY CỦA CÁI TÔI TRẦN TRỤI
Họ nhận ra các học thuyết vĩ mô kia quá xa rời thực tế. Chúng mải mê giải thích quy luật của vũ trụ, mà quên mất nỗi đau trần trụi của một cá nhân đang run rẩy trước cái chết. Trong bóng tối của sự tuyệt vọng đó. Triết học hiện sinh bùng nổ như một tiếng thét khẳng định giá trị của cái Tôi. Nó can đảm đi thẳng vào những trải nghiệm nguyên bản nhất của kiếp người. Nỗi cô đơn, sự lo âu, và tính phi lý. Nhằm tìm lại ý nghĩa sống khi mọi điểm tựa cũ đều đã sụp đổ.
NỖI LO ÂU CỦA SỰ TỰ DO VÀ NỖI LOẠN TRƯỚC SỰ PHI LÝ
JEAN PAUL SARTRE VÀ BẢN ÁN MANG TÊN TỰ DO
Khi đêm về, triết học hiện sinh giống như một người bạn tri kỷ. Thức cùng ta đến tận ba giờ sáng để bàn về những câu hỏi khó nhằn nhất của kiếp người.
Hãy thử nghĩ về Jean-Paul Sartre, người từng để lại một mệnh đề định mệnh. “Con người bị kết án phải tự do”. Nghe có vẻ nghịch lý. Tại sao tự do lại là một bản án?
Hãy tưởng tượng bạn đang đứng trước một ngã tư cuộc đời. Chọn đi du học để vẫy vùng vùng trời mới. Hay ở lại nhà để chăm sóc cha mẹ già yếu? Sẽ không có một ông trời nào hiện ra chỉ đường. Cũng chẳng có công thức toán học nào giải được đúng sai. Bạn hoàn toàn tự do. Và chính cái tự do tuyệt đối ấy làm bạn run rẩy. Vì nếu bạn chọn sai, bạn chẳng thể đổ lỗi cho số phận, cho cha mẹ, hay hoàn cảnh. Bạn phải chịu trách nhiệm cho cuộc đời mình. Đó chính là Nỗi lo âu hiện sinh mà mọi người lữ hành đều phải nếm trải.
ALBERT CAMUS VÀ CÁI MỈM CƯỜI KIÊU HÃNH TRƯỚC SỰ VÔ NGHĨA
Hoặc như cách Albert Camus kể về huyền thoại Sisyphus. Người bị thần linh trừng phạt phải đẩy hòn đá lớn lên đỉnh núi. Để rồi nhìn nó tự lăn xuống, và ông lại phải bắt đầu lại từ đầu. Ngày này qua tháng khác trong một vòng lặp vô tận.
Camus nói, cuộc đời đôi khi cũng vô nghĩa và phi lý y như vậy. Nhưng thay vì thỏa hiệp bằng cách buông xuôi. Ông bảo chúng ta hãy nhìn thẳng vào sự phi lý đó, mỉm cười kiêu hãnh và tiếp tục đẩy đá. Sự kiên trì sống một cách rực rỡ bất chấp sự vô nghĩa của cuộc đời. Đó chính là sự nổi loạn hiện sinh. Với các triết gia vô thần này, sự tồn tại là một khoảng trống hoác. Và con người phải tự mình dùng ý chí đơn độc để lấp đầy nó.
TỪ TRIẾT HỌC ĐẾN TÂM LÝ HỌC HIỆN SINH. NGƯỜI CHỈ ĐƯỜNG VÀ NGƯỜI CẦM ĐÈN PIN
KHI TRIẾT LÝ GAI GÓC HÓA THÀNH LIỀU THUỐC TRỊ LIỆU
Nếu như Triết học là người bạn cùng ta suy ngẫm về bản chất của nỗi đau từ trên tầm mắt bao quát của toàn nhân loại. Thì Tâm lý học hiện sinh lại là người bác sĩ bước đến. Nhẹ nhàng nắm lấy bàn tay ta, giúp ta sống sót và bước đi trên mặt đất gồ ghề của chính mình.
Khi Phân tâm học cho rằng con người bị điều khiển bởi bản năng quá khứ. Khi Chủ nghĩa hành vi coi con người như một cỗ máy chỉ biết phản ứng với các kích thích. Thì Tâm lý học hiện sinh xuất hiện như một làn gió nhân văn. Nó mượn những ý tưởng gai góc của triết học để biến chúng thành liều thuốc xoa dịu tâm hồn thông qua việc chuyển đổi góc nhìn.
NHỮNG CÁI BẮT TAY LỊCH SỬ GIỮA TRIẾT HỌC VÀ TRỊ LIỆU TINH THẦN
Khi triết gia Søren Kierkegaard gọi lo âu là sự chóng mặt của tự do. Thì nhà tâm lý học Rollo May định nghĩa lo âu là một tín hiệu sống. Ông phân tách thành lo âu bình thường (thúc đẩy sáng tạo) và lo âu bệnh lý (làm tê liệt một người).
Khi triết học chỉ ra sự phi lý của cuộc đời. Tâm lý học hiện sinh của Viktor Frankl lại giúp ta kiến tạo nên ý nghĩa từ chính những đổ nát, biến đau thương thành bài học.
Khi triết học tuyên bố về sự tự do tuyệt đối. Tâm lý học nhắc nhở ta về trách nhiệm cầm lái. Thay vì than vãn tôi không có lựa chọn. Một người được trị liệu theo lối hiện sinh sẽ học cách dũng cảm nói. Tôi đang chọn phản ứng như thế này trước hoàn cảnh.
Nhà triết học đứng trên ngọn cây cao để chỉ cho bạn thấy bản chất tối tăm của khu rừng. Còn nhà tâm lý học hiện sinh là người cầm đèn pin đi bên cạnh, chăm sóc đôi chân đau của bạn, cùng bạn tìm hướng đi về phía ấm áp mà không bị gục ngã giữa bóng tối.
BỐN MÂU THUẪN CỐT LÕI TẠO NÊN KHỦNG HOẢNG HIỆN SINH
Dưới góc nhìn tâm lý học lâm sàng, phần lớn những bất ổn tinh thần sâu sắc của con người đều bắt nguồn từ việc chúng ta chưa giải quyết được 4 nỗi sợ hiện sinh cốt lõi:
CÁI CHẾT
Mâu thuẫn giữa mong muốn được tồn tại mãi mãi và sự thật rằng cái chết là điều không thể tránh khỏi. Nỗi sợ này thường ẩn mình dưới những cuộc khủng hoảng tuổi trung niên, sợ già, sợ nếp nhăn. Hoặc việc một người làm việc điên cuồng quá độ chỉ để cố gắng để lại một di sản cho cuộc đời.
SỰ TỰ DO
Mâu thuẫn giữa sự tự do tuyệt đối và nhu cầu có một điểm tựa an toàn. Nó biểu hiện qua việc chúng ta sợ phải ra quyết định. Luôn muốn người khác chọn hộ mình. Hoặc cảm thấy trống rỗng, chơi vơi vì cuộc đời này không có một kịch bản viết sẵn.
SỰ CÔ ĐỘC CĂN CỐT
Dù chúng ta có bao nhiêu bạn bè, có một người bạn đời hoàn hảo đến đâu. Thì sự thật là không ai có thể bước vào thế giới nội tâm của ta một cách trọn vẹn. Và cũng không ai có thể chết thay ta. Nhiều người vì trốn chạy nỗi cô đơn hiện sinh này mà cố bám víu vào các mối quan hệ độc hại.
SỰ VÔ NGHĨA
Câu hỏi đau đáu khi đêm muộn. Nếu chúng ta rồi sẽ chết, nếu vũ trụ không có mục đích định sẵn, thì tại sao ta phải nỗ lực sống? Khi không trả lời được, con người rơi vào khoảng trống hiện sinh. Dẫn đến trầm cảm và chán chường.
NHỮNG NGÃ RẼ CỦA NIỀM TIN VÀ 3 CON ĐƯỜNG KIẾN TẠO Ý NGHĨA
GÓC NHÌN HỮU THẦN. MÓN QUÀ TỰ DO Ý CHÍ TỪ THƯỢNG ĐẾ
Tiến trình đối diện với 4 mâu thuẫn này của mỗi người là một bản nhạc duy nhất, không ai giống ai. Có những người chọn đối diện với hư vô bằng sức mạnh lý trí tự thân (vô thần). Nhưng cũng có những người tìm thấy câu trả lời và điểm tựa nơi đức tin (hữu thần).
Với trải nghiệm cá nhân, Na tin rằng, Chúa không hiện ra như một người lập trình sẵn mọi hạnh phúc hay khổ đau để ép buộc ta phải tuân theo như một con rối. Ngược lại, vì Chúa tạo ra con người trong tình yêu thương vô bờ bến, Ngài đã trao tặng món quà quý giá nhất: Sự tự do ý chí.
Ngài tôn trọng tuyệt đối quyền tự quyết của bạn. Dù lựa chọn đó đưa bạn đến gần Ngài hay dẫn bước bạn đi xa. Ngài không chịu trách nhiệm cho những sướng khổ từ quyết định của bạn. Bởi Ngài muốn bạn thực sự trưởng thành. Và dù bạn có đi lạc hay vấp ngã thế nào trên hành trình khắc nghiệt ấy. Cuối cùng Ngài vẫn chọn yêu bạn vô điều kiện, không phán xét. Luôn tha thứ và kiên nhẫn chờ đợi linh hồn bạn lớn khôn thông qua những trải nghiệm tự thân.
GÓC NHÌN TÂM LÝ HỌC. CÁCH VIKTOR FRANKL ĐI TÌM Ý NGHĨA GIỮA NGHỊCH CẢNH
Còn đối với nhà tâm lý học vĩ đại Viktor Frankl. Người từng sống sót qua trại tập trung khốc liệt của Đức Quốc Xã. Ông cho rằng động lực cốt lõi của con người là Ý chí đi tìm ý nghĩa. Ông đưa ra 3 con đường thực tế để ta tự kiến tạo ý nghĩa cho cuộc đời mình:
Con Đường Lao Động Và Sáng Tạo
Tạo ra một tác phẩm nghệ thuật, hoàn thành một công việc, trồng một cái cây, nuôi một đứa trẻ… Nhìn thấy thành quả từ bàn tay mình tạo ra.
Con Đường Trải Nghiệm
Đắm mình vào tình yêu với một ai đó, hoặc mở lòng cảm thụ vẻ đẹp của một buổi hoàng hôn, một bông hoa nở muộn.
Con Đường Thái Độ Trước Khổ Đau
Khi định mệnh đẩy ta vào những khúc quanh nghiệt ngã không thể thay đổi (như bệnh tật, mất mát, phá sản), ta không thể thay đổi hoàn cảnh, nhưng ta hoàn toàn có quyền chọn lựa thái độ để đối diện với nó.
Chính lúc ta dũng cảm thay đổi thái độ trước nghịch cảnh, nỗi đau sẽ không còn là một vực thẳm kéo ta xuống, mà trở thành nấc thang để tinh thần vươn tới sự trưởng thành cao thượng nhất.
LỜI KẾT
Tâm lý học hiện sinh có thể không phải là chiếc áo vừa vặn cho tất cả mọi người, nhưng với những ai can đảm muốn sống một cuộc đời chân thực. Nó là lời nhắc nhở đắt giá rằng: Chỉ cần bạn còn thở, bạn vẫn luôn có quyền chọn một thái độ sống mới.
Vì cuộc đời không có ý nghĩa định sẵn. Nên bạn chính là họa sĩ vĩ đại nhất trên khung toan của chính mình. Khi đứng trước biến cố, bạn có thể chọn khóc, chọn cười, chọn tiến về phía trước hay tạm dừng lại để nghỉ ngơi. Chỉ cần bạn còn sống và dám chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Bạn đang không ngừng kiến tạo nên một cuộc đời vô song.
LƯU Ý
Bạn có thể chia sẻ thông tin lên các trang cá nhân. Nhưng mọi hình thức đăng tải lại trên 25% nội dung bài viết. Không trích dẫn rõ ràng Link, Web, tên tác giả là không được phép.
Link nghe podcast: https://www.youtube.com/@LyNaHealing/videos
Ngoài ra bạn có thể tham khảo thêm bài viết khác cùng chủ đề: https://tranlyna.com/tam-su/
Hoặc các bài viết khác tại blog. https://tranlyna.com/
Hình ảnh của bài viết được sử dụng từ: AI